این مقاله به قلم آقای حجت اله بیرانوند ، ریاست محترم سازمان بازرگانی لرستان ، تهیه گردیده است.
عدالت حد وسط بین افراط و تفریط و از امهات فضایل اخلاقیه است .
امام خمینی (ره)
در سال اول دهه پیشرفت و عدالت بنا به شیوه ای بدیع مقام معظم رهبری سال 88 را سال اصلاح الگوی مصرف نامیدند . با اندک تأملی بر عنوان انتخاب شده بر اشراف رهبر حیکم و فرزانه بر ضرورتها و اولویت های جامعه پی می بریم . در جهت اجرایی شدن این فرمان باید به دور از شتابزدگی و نگاه محدود به موضوع با فراهم کردن مقدمات و برنامه ریزی منطقی مصرف را مدیریت و راهکارهای رسیدن به هدف مورد نظر را احصاء نمود . اصلاح الگوی مصرف را نبایستی صرفه جویی تلقی کرد بلکه موضوع بسیار فراتر و نهادینه کردن روش درست استفاده از منابع مد نظر بوده و هست . نقطه مقابل این موضوع عدم تعادل در عرضه و تقاضا است که هزینه های هنگفتی را بر اقتصاد تحمیل می نماید .
اصلاح روشهایی که بجز اتلاف منابع نتیجه ای نداشته اند زمینه ساز گسترش عدالت و استفاده بهینه از منابع خواهد بود و مزین شدن ابتدای دهه پیشرفت و عدالت بنام اصلاح الگوی مصرف از تدابیر حکیمانه ای است که می تواند ما را به اهداف عالیه نظام برساند . با ممیزی استفاده از منابع کشورمان که نمونه هایی از آن در ادامه خواهد آمد در می یابیم که شتاب در چاره اندیشی از الزامات بوده و درنگ جایز نیست متأسفانه کشورهای جهان سوم به عنصر زمان توجه نداشته و به این سبب قطار زمان در این مناطق گریز پاست و سپری شدن زمان جز افزایش فاصله ها ثمری نداشته و چه بسا در صورت عدم درک این موقعیتها و بهره جستن از فرصتها آرزوها بر باد رود یکی از بزرگان می گوید با ولخرجی تنها مال نمی رود ، زمان ارزشش فراتر است و آن هم نابود می شود . ورود به مقوله صیانت از منابع و حرکت به سمت مصرف درست و بهینه مستلزم فراهم نمودن مقدمات و داشتن نقشه راه است که نقش مجلس درتدوین و وضع قانون برجسته و سایر بخشها نیز به فراخور در این عرصه نقش آفرین هستند و در این پروژه ملی حتی نکات ریزی مانند مدیریت زباله در منزل که حفظ محیط زیست را در پی دارد تا تغییرات ساختاری نباید از ذهن دور باشد اگر در یک کشور وزارتخانه ای با استفاده از فناوری اطلاعات 110 میلیون پوند صرفه جویی می کند محصول اصلاح روش متداول و استفاده از شیوه مدرن است در حالیکه در بعضی مقاطع می توان با اصلاح قیمت نیز الگویی را اصلاح کرد و بهره وری را افزایش داد . حال باید به این نکته توجه داشته باشیم که اگر می خواهیم به هدف نهایی نظام اسلامیمان که استقرار عدالت است دست یابیم چاره ای جز تحول اساسی در حوزه منابع در دو بخش تولید و مصرف نخواهیم داشت و عزم جمعی و ملی و مشارکت دستگاههای تقنینی و اجرایی ، فرهیختگان و اصحاب اندیشه و مراجع اجتماعی با تکیه بر فرصتهای در اختیار از جمله فرهنگ غنی ملی و آموزه های دینی و آرمانهای انقلاب در این راه کارساز است . در ادامه مصرف برخی منابع حیاتی در کشور را مورد بررسی قرار می دهیم .
انرژی :
از منابع حیاتی و تأثیر گذار در توسعه انرژی و حاملهای آن است و ایران از کشورهای ثروتمند در این زمینه بوده و از نظر ذخایر نفتی رتبه سوم و از نظر گاز رتبه دوم را در جهان داراست اما به دلایل مختلف از جمله ارزان بودن قیمت ، اسراف و هدر رفت انرژی نسبت به میانگین جهانی پرمصرف بوده و در صورت ادامه یافتن روند فعلی کشور در آینده محتاج دیگران خواهد بود . با مروری بر آمار و ارقام به عمق موضوع پی خواهیم برد در حال حاضر بنا بر اعلام صندوق بین المللی پول ایران دومین کشور جهان از نظر پرداخت یارانه انرژی با رقم 37 میلیارد دلار است چرا که مصرف سرانه انرژی در کشور برای هر نفر بیش از پنج برابر مصرف سرانه اندونزی و دو برابر کشور چین با جمعیتی بالغ بر یک میلیارد و سیصد میلیون نفر جمعیت است در حوزه گاز ایران بعد از کشورهای آمریکا و روسیه در رتبه سوم جهان قراردارد و در سال 2012 میزان مصرف به 277 میلیارد مترمکعب می رسد دولت با 90 هزار میلیارد تومان یارانه که در اختیار مشترکان قرار می دهد با ادامه وضعیت فعلی و تبدیل شدن ایران به مصرف کننده بزرگ انرژی با فشار بیشتری مواجه خواهد بود .
متوسط سوخت خودروهای ایرانی 11 لیتر است در حالیکه در آلمان 5/2 لیتر در انگلیس 5/3 لیتر در فرانسه 9/1 لیتر در روز است در حالی که نرخ رشد میزان مصرف سوخت در جهان یک تا دو درصد است هر 10 سال یکبار مصرف سوخت در ایران حدود دو برابر می شود . سرانه مصرف برق خانگی در ایران 2500 کیلو وات ساعت است در حالیکه سرانه مصرف در جهان 600 کیلووات ساعت می باشد . نکته قابل توجه دیگر اینکه بخش عمده ای از انرژی با قیمت بسیار پائین در بخش تولید و صنعت استفاده می شود و خروجی آن کالا و خدماتی است که قابلیت رقابت با کالای مشابه خارجی تولید شده با انرژی با قیمت تمام شده را ندارد . لذا خروج از وضعیت موجود تنها در سایه اصلاح روشها و الگوهای متداول موجود و توجه به اصل مغفول بهره وری در تولید خواهد بود .
آب :
از دیگر منابع حیاتی آب است ، آب مایع حیات است و این ایده که در آینده به جای جنگ نفت جنگ آب را در جهان شاهد خواهیم بود ادعای دور از انتظاری نیست و این دغدغه ناشی از محدودیت منابع آبی ، برداشت بی رویه و هدر رفت آن در نتیجه الگوهای غیر استاندارد است متأسفانه اگر در منطقه ای از کشور به دلایل مختلف از جمله کاهش بارندگی و خشکسالی سفره های آب زیرزمینی با محدودیت مواجه شوند برداشت از این منابع نه تنها کاهش نمی یابد بلکه شتاب می گیرد همانگونه که در هنگام بحران کالایی و محدودیت عرضه ، تقاضا چندین برابر می گردد. بحران کم آبی در کشورهایی مانند کشور ما که نیمه خشک بوده و در مقاطع زمانی مختلف شاهد کاهش چشمگیر نزولات آسمانی هستیم ملموس است و برنامه ریزی مدون و چاره اندیشی در اینخصوص ضرورت خواهد داشت وضعیت مصرف آب در ایران و مقایسه آن با جهان راهگشاست سرانه مصرف آب آشامیدنی در ایران 2 مترمکعب در حالیکه استاندارد جهانی آن یک متر مکعب است ، سرانه آب جهت مصارف بهداشتی زندگی در ایران 180 مترمکعب میانگین جهانی 100 مترمکعب ، آب مصرفی ( صنعتی ، کشاورزی و آشامیدنی ) در ایران 1300 متر مکعب میانگین جهانی 580 مترمکعب ، تولید محصول کشاورزی خشک به ازاء استفاده از یک مترمکعب آب در ایران 600 گرم میانگین جهانی 2000 گرم و نهایتاً میزان هدر رفت آب در کشور ما 30 درصد و میانگین جهانی 9 تا 12 درصد است .
نان :
نمونه قابل ذکر دیگر نان است که این قوت لایموت امروز در کشور حجم بالایی از یارانه را به خود اختصاص داده و با تحمیل هزینه ای بالغ بر 4 تا 5 هزار ریال در هر کیلو آرد به دولت 75 ریال به خبازان تحویل می گردد و از طرفی 30 درصد اتلاف که متأسفانه به دلیل مشکلات ناشی از فاصله قیمت و سایر معضلات خروجی آن عدم رضایت سه عنصر ذیمدخل یعنی دولت ، دست اندکاران تولید و مصرف کنندگان است و رفع این مشکل مستلزم تغییرات ساختاری در پروسه تولید نان از کشت گندم تا مصرف نان خواهد بود به قول شاعر ابر و ماه خورشید و فلک در کارند تا تو نانی به کف آری و به غفلت نخوری . توجه ویژه به این بخش و اصلاح روشهای ناکارآمد و استفاده از تکنولوژیهای تجربه شده تنها راه برون رفت از وضعیت موجود خواهد بود .
دهها نمونه دیگر قابل ارائه است که در حوصله این بحث نمی گنجد و صرفاً در پایان به ذکر چند نکته قابل اهمیت بسنده نموده و توجه خوانندگان عزیز را به سرانه مصرف برخی کالاها و خدمات در کشورمان جلب می نمایم امید است در سایه استفاده درست از منابع و اصلاح الگوی مصرف شاهد ارتقاء شاخصهای اقتصادی و قرار گرفتن ایران اسلامی در قله رفیع توسعه و آبادانی باشیم .
1- اجرای طرح تحول اقتصادی دولت با رفع دغدغه ها و فراهم کردن مقدمات زمینه ساز اجرای فرمان مقام معظم رهبری خواهد بود و هدفمند کردن یارانه ها پیش نیاز اصلاح الگوی مصرف است .
2- فرهنگ سازی و آموزش در سطوح مختلف شامل مدارس ، رسانه ها ، تولیدکنندگان مصرف کنندگان ضمن استفاده از آموزه های دینی در این راستا .
3- جدای از اسراف و تبذیر هدر روی منابع از مشکلات جدی کشور بوده و توجه ویژه به کاهش روند فعلی به نحو مقتضی از اولویتها است .
4- توسعه دولت الکترونیک و فناوری اطلاعات با فراهم نمودن زیرساختها در کاهش هزینه ها و افزایش بهره وری تأثیر بسزایی دارد .
5- تدوین قوانین لازم و زیرساختهای قانونی از طریق مجلس محترم شورای اسلامی در راستای اصلاح الگوی مصرف راهگشاست .
6- بعضی از روشهای اصلاح الگوی مصرف بدون هزینه هستند از جمله استفاده درست از منابع ، اطلاع رسانی در اینخصوص اثرات قابل توجهی در بهره وری منابع خواهد داشت .
7- ممیزی کردن انرژی در بخش صنعت و تولید و خانگی در بهینه سازی مصرف تأثیر گذار است .
8- با توجه به بحران اقتصادی در جهان و رکود حاکم عنایت ویژه به پیگیری جدی فرمان رهبر فرزانه انقلاب می تواند شاخصهای اقتصادی ما را در رویارویی با این خطر ارتقاء دهد .
9- در تدوین برنامه توسعه پنجم می بایست به منویات رهبر معظم انقلاب در جهت اصلاح الگوی مصرف توجه ویژه شود .
10- منطقی کردن حمایتها ازو احدهای تولیدی و بنگاههای اقتصادی و جلوگیری از وابسته شدن این بنگاهها به کمکهای دولتی به نحوی که در نهایت فضای رقابتی از تولید سلب نگردد ضرورت دارد .
سرانه مصرف برخی کالا و خدمات در ایران و مقایسه آن با جهان
|
کالا یا محصول
|
سرانه مصرف
در ایران
|
سرانه مصرف
در جهان
|
ملاحظات
|
|
مصرف انرژی
|
2034 کیلوگرم
|
|
از تعداد 180 کشور
میانه جدول هستیم
|
|
میانگین سوخت
خودروها
|
11-10 لیتر
|
آلمان
5/2-2 لیتر
|
|
|
برق خانگی
|
2500 کیلو وات ساعت
|
600 کیلو
وات ساعت
|
|
|
بنزین
|
11 لیتر
|
در اروپا
5/1 لیتر
|
|
|
آب آشامیدنی
|
2 مترمکعب
|
1 مترمکعب (استاندارد)
|
|
|
آب مصرفی
( صنعتی ، کشاورزی
و آشامیدنی )
|
1300 مترمکعب
|
580
مترکعب
|
|
|
آب جهت مصارف
بهداشتی در زندگی
|
180 مترمکعب
|
100
مترمکعب
|
|
|
تولید محصول خشک
کشاورزی به ازاء استفاده
از یک مترمکعب آب
|
600 گرم
|
2000 گرم
|
|
|
هدر رفت آب
|
30-28 درصد
|
12-9 درصد
|
|
|
نان
|
160 کیلوگرم
|
70-56
کیلوگرم
|
|
|
نوشابه
|
33 لیتر
|
11 لیتر
|
|
|
لبنیات
|
91 کیلوگرم
|
دراروپا
300کیلوگرم
|
|
|
گوشت قرمز
|
12 کیلوگرم
|
|
|
|
گوشت مرغ
|
21 کیلوگرم
|
11 کیلوگرم
|
رتبه پنجاهم را
در جهان از
لحاظ مصرف داریم
|
|
تخم مرغ
|
9-8 کیلوگرم
|
24 کیلوگرم
|
|
|
آبزیان
|
3/6 کیلوگرم
|
13 کیلوگرم
|
|
|
ماهی
|
4 کیلوگرم
|
14 کیلوگرم
|
|
|
سویا
|
500 گرم
|
9 تا 11
کیلوگرم
|
|
|
روغن خوراکی
|
17 کیلوگرم
|
12 کیلوگرم
|
|
|
برنج
|
40 کیلوگرم
|
65 کیلوگرم
|
|
|
شکر
|
30 کیلوگرم
|
27 کیلوگرم
|
|
|
قارچ
|
200 گرم
|
3500 گرم
|
|
|
سیب زمینی
|
50-45 کیلوگرم
|
200-150
کیلوگرم
|
|
|
عسل
|
400 گرم
|
1500 گرم
|
|
|
نمک
|
15 گرم روزانه
|
|
دو برابر استاندارد
مصرف می شود
|
|
دارو
|
30 دلار
|
80 دلار
|
از نظر مقدار مصرف
پس از چین دومین
کشور مصرف کننده
دارو هستیم
|
